Kilogram başına 8,33 SDR: bozulan ilaç sevkiyatında tazminatın tavanı

Bir ecza deposu irsaliyesinde birbirine hiç benzemeyen iki sayı yan yana durur: brüt ağırlık ve sevkiyatın fatura değeri. Tek elle taşınacak kadar hafif bir soğuk zincir kutusu, içindeki biyolojik ürünle birlikte, aynı dorsede yolculuk eden koca bir palet ambalaj malzemesinden kat kat pahalıya gelir. Zincir yolda koptuğunda ve kutular imhaya gittiğinde taşıyıcıdan tahsil edeceğiniz rakamı, o iki sayıdan hangisinin hesaba girdiği belirler.

Türk Ticaret Kanununun 882 nci maddesinin birinci fıkrası, gönderinin tamamının zıyaı veya hasarı halinde ödenecek tazminatı, gönderinin net olmayan ağırlığının her bir kilogramı için 8,33 Özel Çekme Hakkı ile sınırlıyor. Cümlenin hiçbir yerinde fatura değeri geçmiyor; hesaba giren tek girdi kantardan çıkan sayı. Bu yüzden hafif ve pahalı gönderi sınırın en sert vurduğu yerde duruyor, ucuz ve ağır yük ise tavana hiç ulaşmayabiliyor.

Tavanın sizi ilgilendirip ilgilendirmediğini tek bir bölme işlemi gösteriyor: fatura değerini brüt ağırlığa bölün ve kilogram başına düşen değeri 8,33 Özel Çekme Hakkının lira karşılığıyla kıyaslayın. Kilogram başına değer bu çizginin altında kalıyorsa tazminat gerçek zararı zaten karşılıyor ve 882 nci madde hiç görünmüyor. Çizginin üstündeyse aradaki fark, sevkiyat bozulduğu gün sizin kasanızdan çıkıyor; sınır ağırlıkla çarpıldığı için de gönderi küçüldükçe fark büyüyor.

Aynı satır, üç farklı ağırlık

Üç satır aynı çarpımın sonucu ve aralarında kırılma noktası yok: ağırlık iki katına çıkınca tavan da iki katına çıkıyor, oysa faturanın altındaki rakam çoğu ilaç sevkiyatında kilogramlarla birlikte büyümüyor. Maddedeki ağırlığın "net olmayan", yani brüt ağırlık olması ise küçük bir ayrıntı gibi görünüp lehinize çalışıyor: yalıtımlı kabın, dış ambalajın ve içeri konan soğutucu ünitelerin kilogramları da kantarda görünüyor ve tavanı kendi ağırlıkları kadar yukarı taşıyor. İrsaliyede yalnızca net ağırlık yazılıysa tartışmaya kendi tavanınızın altındaki bir sayıyla başlıyorsunuz demektir; kutu tartıya ambalajıyla girmeli ve senede o rakam geçmelidir.

İki tavanı yan yana koymak yine de öğretici oluyor: taşıma ücretinin üç katı, birkaç kilogramlık ama pahalı bir soğuk zincir gönderisinde kilogram hesabının üstüne çıkabiliyor, çünkü öyle bir seferin navlunu ağırlıkla değil, aracın ve sıcaklık rejiminin kendisiyle belirleniyor. Hangi kalemden gideceğinize karar veren taraf ise siz değilsiniz; kalemi zararın niteliği seçiyor. Ürün sağlam inip geç geldiyse üç katlık sınır, sıcaklıktan etkilenip imhaya gittiyse kilogram sınırı işliyor.

883 üncü maddenin birinci fıkrası hesaba iki kalem daha ekliyor: tazminatın yanında taşıma ücreti geri veriliyor, taşımayla ilgili vergi, resim ve giderler de karşılanıyor. İmha bedeli, yerine aceleyle yetiştirilen partinin maliyeti ve kendi müşterinize karşı doğan gecikme gibi çizginin ötesinde kalan kalemler ise kanunun çerçevesi dışında duruyor. Tavanın hiç konuşmadığı bir konu da var: 882 nci madde zarar ispatlandıktan sonraki üst sınırı yazıyor, bozulmanın yolda gerçekleştiğini hangi kayıtla göstereceğinizi ise sevkiyatın kendi sıcaklık kaydı belirliyor.

Tavanı yükseltmek sözleşme masasında mümkün. Sınır kapısını geçen sevkiyatta rakam değişmiyor. CMR'nin 23 üncü maddesi, 5 Temmuz 1978 tarihli Protokolün ikinci maddesiyle değiştirilmiş haliyle aynı 8,33 Özel Çekme Hakkı sınırını uyguluyor ve Türkiye hem sözleşmeye hem Protokole 2 Ağustos 1995 tarihinde taraf olduğu için tavan iç ve dış taşımada aynı yerde duruyor. Sözleşmenin farkı sınırın kendisinde değil, sınırı aşmak için açtığı iki kapıda.

Kapıların ilki 24 üncü madde: gönderen, üzerinde anlaşılan bir ek ücret karşılığında taşıma senedine 23 üncü maddedeki sınırı aşan bir değer yazdırabiliyor ve o andan sonra tazminatın üst sınırı kilogram hesabı değil, senede geçen bu değer oluyor. İşleyiş tamamen kağıda bağlı: beyan senedin ilgili hanesinde duracak, ek ücret kararlaştırılıp ödenecek. Yükleme bittikten sonra hatırlanan bir değer beyanının geriye yürümesi diye bir şey yok.

İkinci kapı 26 ncı madde ve bambaşka bir işi görüyor: gönderen, yine ek ücret karşılığında teslimdeki özel menfaatin tutarını senede yazdırıyor, karşılığında zıya, hasar ve sürenin aşılması hallerinde ispatladığı ek zararı, beyan edilen tutara kadar, 23, 24 ve 25 inci maddelerdeki tazminattan ayrı olarak isteyebiliyor. İmha masrafı ya da yerine yetiştirilen partinin maliyeti gibi kalemler tam da bu kapıdan giriyor. İki beyanın da bedeli var, ikisi de her sevkiyatta yeniden konuşuluyor ve ikisi de yalnızca CMR rejimindeki taşımada elinizin altında; yurt içinde kalan sevkiyat 882 nci maddenin tavanıyla yola çıkıyor.

Aynı kılavuzun 10.4 bölümü, üretici, ecza ticarethanesi ve müşteri arasındaki sıcaklığa duyarlı taşımalarda nitelikli ekipman olarak termal ambalajı, sıcaklık kontrollü kapları ve sıcaklık kontrollü araçları yan yana, eşit seçenekler halinde sayıyor. Para tarafında kazanılacak yer daraldıkça, hafif ve pahalı gönderide asıl karar bu üç seçeneğin arasına kayıyor: hangisiyle yola çıkarsanız kutu bozulmadan iniyor.

Ekipmanı bu üç seçenek arasından seçerken ilaç soğuk zinciri sayfamızdaki gereklilik listesi işinizi kısaltır.

Kendi sevkiyatınızın tavanını bulmak birkaç satır sürüyor: irsaliyedeki brüt ağırlığı kilogram olarak alın, 8,33 ile çarpın, çıkan Özel Çekme Hakkı tutarını malın taşıyıcıya teslim edildiği tarihteki Merkez Bankası kuruyla Türk lirasına çevirin, üzerine taşıma ücretini ve taşımaya bağlı vergi, resim ve giderleri ekleyin. Çıkan toplamı faturanın altındaki rakamın yanına yazın; aradaki fark, senede değer beyanı koyarak mı, özel menfaat beyanıyla mı, yoksa yükü hiç bozulmayacak ekipmanla göndererek mi kapatacağınızı gösteren tek sayıdır.