Donmuş bir flakon çözüldükten sonra dışarıdan normal görünür. CDC'nin Temmuz 2026 tarihli Vaccine Storage and Handling Toolkit kılavuzu bunu açıkça yazar: inaktive aşılar donmuş olsa bile donmuş görünmeyebilir. Karar bu yüzden araçlarla verilir ve her araç başka bir şeyi ölçer.
| Araç | Neyi gösterir | Dayanak |
|---|---|---|
| Donma göstergesi | Sıcaklığın -0,5 °C'nin altına inmesini, geri dönüşsüz biçimde | WHO PQS E006/IN07.1, madde 4.2.3 |
| Flakon monitörü (VVM) | Birikmiş ısı maruziyetini; donmayı ölçmez | WHO, VVM sayfası |
| Kaydedici | Sıcaklığın zamana göre tam profilini | CDC Toolkit, 2026 |
Donma göstergesi, WHO şartnamesine göre -0,5 °C'nin altındaki bir sıcaklıkta 60 dakika içinde devreye girmelidir. Tetiklenme aralığı da yazılıdır: göstergelerin %98'i +0,5 ile -1,5 °C arasında tetiklenmelidir.
Gösterge tetiklendi diye donma gerçekleşti demek değildir. Bull WHO'da 2010'da yayımlanan doğrulama çalışmasında 117 flakon -2 °C'de 24 saat tutuldu; hiçbiri donmadı, hepsi sıvı kaldı. Makalenin ifadesiyle, sıfırın altındaki maruziyeti belgelemek için pratikte kullanılabilen tek araç donma göstergesidir.
Çalkalama testi nasıl yapılır
Test yalnızca alüminyum tuzuna adsorbe edilmiş aşılar için tanımlıdır: difteri, boğmaca, tetanoz, hepatit B ve Hib aşıları. Aynı seriden iki flakon alınır. Biri bilerek dondurulup çözülür ve kontrol olarak kullanılır. İkisi birlikte elde çalkalanıp yan yana bırakılır. Şüpheli flakon kontrol kadar hızlı ya da daha hızlı çökerse donmuş sayılır; belirgin biçimde yavaş çökerse donmamış.
| Deney | Sonuç |
|---|---|
| 475 flakon, 8 aşı türü, 10 üretici | Test ile faz kontrast mikroskobu tam uyum gösterdi: duyarlılık, özgüllük ve pozitif kestirim değeri %100 |
| 156 donmuş, 319 donmamış flakon | Test her iki grubu da doğru ayırdı |
| 117 flakon, -2 °C, 24 saat | Hiçbiri donmadı |
Çalışmada testi daha önce hiç uygulamamış sağlık çalışanları standart eğitim kılavuzu, uygulamalı gösterim ve koçlukla öğrendi ve sonuçları %100 doğru okudu. Yöntem eğitimle öğrenilir, ancak test flakonun ne kadar süre ve hangi sıcaklıkta kaldığını söylemez; kaydın yerini tutmaz.
Şüphede izlenecek akış. Kararı ruhsat sahibi ya da yetkili birim verir. Şüphe varsa akış şöyledir:
- Flakon kullanılmadan ayrılır ve 'donmuş olabilir' diye etiketlenir.
- Kaydedici verisi ve donma göstergesinin durumu yazılır.
- Ruhsat sahibine ya da yetkili kişiye bildirilir.
- Yazılı karar gelene kadar stok hareketi yapılmaz.
Kaydedici ve yerleşim. Kaydedici sensörü ürünün ortasına, aşıların arasına konmalıdır. Duvara, tabana, tavana, kapıya ya da hava çıkışına yakın okunan cihaz, ürünün gerçek sıcaklığını yansıtmayabilir (CDC Toolkit, 3. bölüm). Ev tipi buzdolabında CDC, aşıların dondurucu bölmesine konmamasını ve soğutma çıkışının altındaki üst rafın kullanılmamasını önerir; dondurucudan gelen soğuk hava buzdolabı bölümündeki aşıları donma sıcaklığına maruz bırakabilir.
Taşımada aşıyı donduran kaynaklardan biri, aşıyla aynı kaba konan soğutucu paketlerdir. CDC, orijinal sevkiyattan çıkan dondurulmuş jel ya da soğutucu paketlerin soğuk zincir kabında kullanılmamasını ister; terlemiş gibi görünseler de aşıları dondurabilirler.