Hemoliz, kırmızı kan hücrelerinin parçalanıp hemoglobinin çevre sıvıya geçmesidir. Serumdaki hemoglobin serolojik testlerde spesifik olmayan bağlanmaya yol açabilir; CDC, testten önce hemoliz durumunun bilinmesinin zaman ve kaynak tasarrufu sağladığını yazar. Taşıma ekibi bulguyu yorumlamaz, ama bulgunun hangi aşamada oluşmuş olabileceğini gösteren kayıtları tutar.
Hemoliz çoğunlukla tüpte oluşur. eJIFCC dergisinde 2020'de yayımlanan makaleye göre klinik laboratuvarlarda kaydedilen preanalitik hataların %70-80'i alım, taşıma ve numune hazırlığı aşamasında olur. Hemolizli numunelerin %2'den azı hastanın kanındaki bir süreçten (in vivo) kaynaklanır; geri kalanı numune alımı ya da sonrasındaki işlemlerde oluşur.
Tablo, WHO kan alma rehberindeki ve IFCC derlemesindeki hemoliz etkenlerini aşamalarına ayırır ve her birine kayıt alanı verir.
| Etken | Aşama | Kayıt alanı |
|---|---|---|
| 23 G ve daha ince iğne | Alım | iğne çapı |
| Şırıngada pistonu zorla bastırarak tüpe doldurma | Alım | doldurma yöntemi |
| İntravenöz hat veya kateterden alım | Alım | alım yeri |
| Dezenfektanın kurumadan delinmesi | Alım | kuruma süresi |
| Tüpün yetersiz doldurulması (antikoagülan:kan oranı 1:9'dan fazla) | Tüp | doluluk |
| Çocukta fazla büyük tüp veya 10-20 mL şırınga | Tüp | tüp ve şırınga boyutu |
| Tüpün kuvvetle çalkalanması | Tüp | karıştırma yöntemi |
| Donup çözülme | Bekleme ve taşıma | sıcaklık kaydı |
CDC 20-22 G iğne önerir; WHO ise 23 ve daha ince iğnenin hemoliz riskini artırdığını yazar. Pratikte iki kaynak aynı yöne bakar: iğne çapı seçimi ve tüpe zorla doldurmadan kaçınmak.
Taşıma sırasında mekanik kanal
Pnömatik tüp sistemiyle ilgili üç çalışma farklı sonuç verdi. Konya'daki bir acil serviste 49 numune elle, 53 numune tüp sistemiyle taşındı; tüple gelen numunelerde hemoliz daha sık çıktı (Pak J Med Sci, 2014). Cleveland Clinic Health System'in 2016 çalışmasında 15.851 tüp sistemi numunesi ile 92 elle taşınan numune karşılaştırıldı; hemolizli numune oranı %13,6 ile %13,1 çıktı ve fark anlamlı bulunmadı (West J Emerg Med, 2016).
Bu sonuçlar birbirini tutmuyor, çünkü hız, mesafe ve tüp ambalajı her sistemde farklı. Clin Chem'de 2011'de yayımlanan çalışmada 30 gönüllüden çift numune alındı; biri elle, biri tüp sistemiyle taşındı ve yanlarına mini veri kaydedici kondu. Kaydedicinin 3 eksenli ivme ölçümü hem sistem hızıyla hem hemoliz derecesiyle ilişkili çıktı (Clin Chem, 2011).
Bu bulgu pnömatik hatlara ait; araç içi sarsıntıya doğrudan aktarılamaz. Aynı yöntem karayolunda da denenebilir: numune kabına 3 eksenli ivme kaydı konur ve sarsıntı alım saatiyle eşleştirilir. Böylece rotanın hangi parçasında mekanik yük oluştuğu görünür.
Termal kanal: donma ve soğuk temas. Tam kanın donup çözülmesi eritrositleri parçalar. IFCC derlemesi, hemoliz deneylerinde hemolizat hazırlamak için kullanılan üç yöntemi sayar: dondurup çözdürme, ozmotik şok ve kayma gerilimi. Soğuk kaynağın numuneye doğrudan değmemesi bu yüzden önemlidir.
CDC, soğukta gönderilecek numunenin sevkiyattan önce 2-8 °C'de olmasını ister. İkincil ambalajı soğuk paketle çevrelemeyi ve ek yalıtım koymayı önerir; soğuk paketin buzdolabı sıcaklığında mı donmuş mu olacağına dış sıcaklığa bakarak karar verilmesini yazar. Oda sıcaklığında gönderilen numune için tanımlanan aralık 15-25 °C'dir (CDC).
CDC'nin hemoliz sayfası, serolojik testler için serumda 100 mg/dL'yi aşan hemoglobini uygun görmez. Bu eşik vektörle bulaşan hastalıkların laboratuvar kılavuzuna aittir; diğer analizlerde laboratuvarın kendi sınırı geçerlidir.
Kayıt: eksik alan, eksik neden. Yönetmelik, her tetkik raporunda biyolojik materyalin türünün ve alım ile laboratuvara kabul tarih ve saatinin bulunmasını ister (Tıbbi Laboratuvar Hizmetleri ve İleri Teknoloji Tıbbi Laboratuvar Uygulamaları Hakkında Yönetmelik, madde 11, fıkra 8). Bu yönetmelik 24 Ekim 2025 tarihli Resmi Gazete'de yayımlandı ve 4 Haziran 2024 tarihli eski yönetmeliği yürürlükten kaldırdı (madde 30).
Taşıma tarafındaki kayıt, laboratuvarın bu tür bulguyu yorumlayabilmesi için şu beş alanı içermelidir:
- Numune kimliği, tüp türü ve istenen test
- Alım saati, alım yöntemi, iğne çapı ve alımı yapan rol
- Karıştırma ve doluluk notu
- Devir saatleri, sarsıntı veya düşme olayı
- Sıcaklık kaydının kimliği ve aralığı
Bulgu kime devredilir
Kabul ve ret kriterleri laboratuvarda tanımlanır (madde 11, fıkra 12). Numunenin uygunluğunu değerlendirip kabul ya da red kararını kaydetmek laboratuvar teknisyeninin görevidir (madde 13, fıkra 12, bent b). Taşıma tarafı olay kaydını ve numune kimliğini eksiksiz devreder; tekrar alım ve sonuç yorumu laboratuvarın kararıdır.
Tek bir hemolizli tüp, aynı rotadaki diğer numunelerin de aynı nedenle bozulduğunu kanıtlamaz. Her tüp için ayrı satır açın; hemoliz bulgusu ile devir saati aynı satırda durursa neden araştırması tüp düzeyinde yapılabilir.