Sefer tamamlandı; aracı komşu firma sağladı, araç sizin filo listenizde hiç yer almadı ve siz yalnızca sevkiyatı kurgulayıp koordine ettiniz. Ancak ay sonunda müşteriye gönderilen taşıma faturasında kendi ticari unvanınız yazıyor. Muhasebede sıradan görünen bu satır, mevzuat açısından bir eşiktir; çünkü belirleyici olan işi kimin fiilen yürüttüğünden çok faturanın kimin adına düzenlendiğidir.
Taşıma İşleri Organizatörlüğü Yönetmeliğinin 4 üncü maddesinin birinci fıkrasının (i) bendi, taşıma işleri organizatörünü kendi nam ve hesabına eşya ve kargo taşıması yaptırarak taşıma faturası düzenleyen gerçek veya tüzel kişi olarak tanımlıyor; bendin bugünkü hali 19/6/2025 tarihli ve 32931 sayılı Resmi Gazete değişikliğiyle yazıldı. 5 inci maddenin birinci fıkrası da bu faaliyette bulunacakların TİO yetki belgesi almasını istiyor. Böylece aracın mülkiyeti tartışmanın dışında kalırken faturadaki ticari unvan belirleyici hale geliyor ve yıllık bütçeye dört ayrı kalem ekleniyor.
Belge ücreti ve yenileme takvimi
Yönetmeliğin 23 üncü maddesinin birinci fıkrasında TİO yetki belgesi ücreti 273.244 Türk Lirası olarak yazılı ve bu taban tutar 27/8/2022 tarihli ilk metinden bu yana değişmedi. Bütçeye giren tutar ise ödeme yılında yeniden değerleme oranıyla güncellenmiş halidir. Aynı maddenin dördüncü fıkrası, ücretin her yıl 213 sayılı Vergi Usul Kanununun mükerrer 298 inci maddesi uyarınca bir önceki yıl için tespit ve ilan edilen yeniden değerleme oranında artırılarak uygulanacağını söylüyor. Bu nedenle yıllık planda metindeki taban tutarı değil, artış uygulanmış güncel tutarı hesaba katmak gerekiyor.
Ödeme kanalı da tutarı etkiliyor. 23 üncü maddenin üçüncü fıkrası, e-Devlet üzerinden yapılacak yetki belgesi ve yenileme işlemlerinde geçerli ücret üzerinden %1 indirim uyguluyor. Belge, 11 inci maddenin ikinci fıkrasına göre 5 yıllık süre için yenileniyor ve yenileme ücreti o yılki yetki belgesi ücretinin %15'i olarak hesaplanıyor. Bu nedenle beş yılda bir gelen kalem, takvime güncel ücretin yüzdesi ve formülüyle birlikte yazılmalı.
Tarih kaçtığında kapı hemen kapanmıyor. 11 inci maddenin dördüncü fıkrasına göre, geçerlilik süresinin sona erdiği tarihten itibaren 540 takvim günü içinde Bakanlığa yazılı başvuru yapılırsa belge, yenileme ücretinin ödendiği tarih esas alınarak yenileniyor. Ücretin bu süre içinde ve ödeme tarihinde geçerli olan tutar üzerinden ödenmesi gerekiyor; süre aşılırsa yenileme hakkı kaybediliyor.
Sermaye şartı yenileme tarihinde karşınıza çıkıyor
Sermaye şartı 2025'te doğmadı, büyüdü. 7 nci maddenin birinci fıkrasının (ç) bendi, 27/8/2022 tarihli ve 31936 sayılı ilk metinde en az 150.000 Türk Lirası sermaye istiyordu; 19/6/2025 tarihli ve 32931 sayılı değişiklik aynı bendi en az 1.000.000 Türk Lirası olarak yeniden yazdı. Geçici 6 ncı maddenin birinci fıkrası, bu şartın maddenin yayımı tarihinde belgesi bulunan firmalardan ilk yenileme tarihine kadar istenmeyeceğini söylüyor. Dolayısıyla eski belge sahibi bir firmada yeni sermaye tutarı, ilk yenileme başvurusunda gündeme geliyor.
Şartın sonradan kaybedilmesi de sonuçsuz kalmıyor. 15 inci maddenin ikinci fıkrasına göre sermaye şartı kaybedilirse geçici durdurma işlemi, yetki belgesi sahibine yapılan bildirimi izleyen otuzuncu günde yürürlüğe giriyor; şart yeniden sağlandığında faaliyete tekrar izin veriliyor. Sermayeyi yıllık bilanço kararları arasında izlemenin nedeni de bu: Belge geçerli olduğu sürece yükümlülük devam ediyor.
Poliçe ile kadro ayrı takvimlerde işliyor
Üçüncü kalem sigortadır. 19 uncu maddenin birinci fıkrası, TİO yetki belgesi sahibine organize ve taahhüt ettiği taşımadan doğan sorumluluklar için taşıyıcı sorumluluk sigortası yaptırma zorunluluğu getiriyor. Bu fıkraya aykırılığın idari para cezası, 21 inci maddenin birinci fıkrasının (h) bendinde beşyüzseksenbeş Türk Lirası olarak yazılıdır. Aynı maddenin üçüncü fıkrasına göre tutar her takvim yılı başından itibaren yeniden değerleme oranında artırılıyor ve hesapta bir Türk Lirasının küsuru dikkate alınmıyor. Cezanın kendisi maliyetin küçük kısmıdır; bütçeyi asıl zorlayan tutar, poliçesiz çıkılan seferde hasar oluştuğunda ortaya çıkar.
Dördüncü kalem personel yükümlülüğüdür. 16 ncı maddenin birinci fıkrası, yetki belgesi sahibinden en az bir adet ÜDY3 türü mesleki yeterlilik belgesi ister. İkinci fıkra, ticaret sicili ile yetki belgesine şube olarak eklenmiş her şube için en az bir adet ODY3 arar; belge sahibi bu belgelere kendisi sahip olur ya da gerekli nitelikleri taşıyan kişileri istihdam eder. Üçüncü fıkra, 10'un üzerindeki şubelerde mesleki yeterlilik belgesi şartı aranmadığını söyler. Dolayısıyla yeni şubeler bu kalemi yalnızca belirli bir noktaya kadar büyütür.
Takvimi 17 nci maddenin yedinci fıkrası belirliyor: yükümlülük, belgenin düzenlendiği tarihten itibaren 45 gün içinde yerine getiriliyor ve faaliyet boyunca korunuyor. İstihdam edilen kişi ayrılırsa eksiklik en geç 30 gün içinde, son 45 gününde bu Yönetmelik veya Karayolu Taşıma Yönetmeliğine göre düzenlenmiş yetki belgesi bulunan taşımacılarda çalışmamış bir kişiyle gideriliyor. Bu fıkraya aykırılık için 21 inci maddenin birinci fıkrasının (d) bendi, her bir fıkra başına binaltıyüzsekiz Türk Lirası idari para cezası öngörüyor; aynı maddenin üçüncü fıkrasındaki yıllık artış burada da uygulanıyor. Ancak 16 ncı maddenin dördüncü fıkrası kapsamındaki lojistik ve denizcilik programlarının lisans ya da ön lisans mezunları ile IRU ve FIATA eğitim programını başarıyla tamamlayanlara bu bent uygulanmıyor.
| Sabit kalem | Takvim |
|---|---|
| Yetki belgesi ücreti (23 üncü madde, 1 ve 4 üncü fıkralar) | Her yıl yeniden değerleme oranında güncelleniyor |
| Yenileme (11 inci madde, 2 nci ve 4 üncü fıkralar) | 5 yılda bir, o yılki ücretin %15'i; bitişten sonra 540 takvim günlük süre |
| Sermaye (7 nci madde 1 inci fıkra (ç) bendi, 15 inci madde 2 nci fıkra) | Faaliyet boyunca; kaybında durdurma, bildirimi takip eden otuzuncu günde |
| ÜDY3 ve ODY3 kadrosu (16 ncı madde, 17 nci madde 7 nci fıkra) | Belgeden itibaren 45 gün, ayrılan kişide 30 gün |
Soğuk yükümlülüğü fatura başlığına bakmıyor
Ticari kurgu değişse de soğuk tarafındaki yükümlülük yerinde kalıyor. ATP Anlaşmasının 3 üncü maddesinin birinci fıkrası, yükün ya da yükü içeren ekipmanın araca yüklendiği ve araçtan indirildiği noktaların iki ayrı devlette olduğu taşımalarda 4 üncü madde hükümlerinin, taşıma ister kira veya ücret karşılığı ister kendi hesabına yapılsın uygulanacağını belirtiyor. 4 üncü maddenin birinci fıkrası, ek 2 ve ek 3'te sayılan bozulabilir gıdaların taşınmasında 1 inci maddede tanımlanan ekipmanın kullanılmasını ve bu ekipmanın, öngörülen sıcaklık koşullarını taşıma boyunca sağlayacak biçimde seçilip kullanılmasını istiyor. Uygun tedbirler arasında yükleme anındaki gıda sıcaklığı ile yol boyunca buzlama ve yeniden buzlama da açıkça sayılıyor. 1 inci madde ise ekipmanı yalıtımlı, soğutulmuş, mekanik soğutmalı, ısıtmalı, mekanik soğutmalı ve ısıtmalı olarak sınıflandırırken makinesiz türleri de anlaşmanın kendi sınıfları içinde tutuyor. Şu değerlendirme bize aittir: Anlaşma, sıcaklığın taşıma boyunca korunup korunmadığına bakar; soğuğun kaynağına ilişkin sınıflandırmayı ise 1 inci madde zaten yapar.
Yılın birkaç haftasında doğan sezonluk kapasite ihtiyacını yeni bir belge rejimi açmadan karşılamanın yollarını ayrı bir sayfada topladık.
Bu nedenle yıllık bütçeyi iki sütunla kurmak yararlı olur. Bir sütunda, faturayı kendi adınıza kesmenin doğurduğu ve her yıl yeniden değerleme oranıyla büyüyen belge, sermaye, poliçe ve kadro kalemleri yer alır. Bunlar o ay hiç sefer yapmasanız da işlemeye devam eder ve her biri farklı bir takvime bağlıdır. Diğer sütunda ise bir kez alınıp maliyeti yıllara yayılan yalıtımlı ekipman bulunur; ticari kurgunuz değişse de raftaki yerini korur ve kendi başına yeni bir belge rejimi doğurmaz. Gelecek yılın planında bu iki sütunun toplamını yan yana görmek, kalemleri tek tek değerlendirmekten daha gerçekçi bir tablo verir.
