Bir hasar dosyasında çoğu zaman iki cümle karşı karşıya gelir. Taşıyıcı ihtarnamesine "aracım frigorifikti, ünite de sefer boyunca çalıştı" diye yazar; yük sahibi ise teslimatta ölçülen ürün sıcaklığını ve reddedilen paletin tutanağını dosyaya koyar. Taşıyıcının yazdığı cümle bütünüyle doğru olabilir ve dosya yine de aleyhine sonuçlanabilir, çünkü kanun aracın frigorifik olmasını tek başına bir savunma saymıyor.
Türk Ticaret Kanununun 875 inci maddesinin birinci fıkrası taşıyıcıyı, eşyayı teslim aldığı andan teslim ettiği ana kadar zıyadan, hasardan ve gecikmeden sorumlu tutuyor. 876 ncı maddenin birinci fıkrası ise kurtuluşu dar bir kapıya bağlıyor: taşıyıcı ancak en yüksek özeni gösterseydi bile kaçınamayacağı ve sonuçlarına engel olamayacağı sebepleri ortaya koyabilirse sorumluluktan kurtuluyor. Tartışmada, gösterilen çabanın yanı sıra ortaya çıkan sonuca da bakılıyor.
Savunma üç ayrı dosyadan oluşuyor
Soğuk taşımaya özgü hüküm 878 inci maddenin dördüncü fıkrasında duruyor, ancak o fıkrayı tek başına okumak yanıltıyor. Madde önce birinci fıkrasında taşıyıcıyı kurtaran halleri (a) ila (g) bentleri halinde sayıyor; eşyanın gönderen veya gönderilen tarafından işleme tabi tutulması, yüklenmesi veya boşaltılması (c) bendinde, eşyanın kırılma, paslanma, bozulma, kuruma, sızma ve olağan fire yoluyla kolayca zarar görmesine yol açan doğal niteliği ise (d) bendinde geçiyor. İkinci fıkra bunun üstüne taşıyıcıya bir kolaylık tanıyor: zararın hal ve şartlara göre bu sebeplerden birine bağlanması muhtemelse, zararın o sebepten doğduğu varsayılıyor. Soğuk zincir dosyalarında tartışma neredeyse her zaman (d) bendinin çevresinde dönüyor, çünkü bozulmuş bir yük için taşıyıcının uzanabileceği en yakın dal orası.
Dördüncü fıkra tam bu noktada devreye giriyor ve (d) bendine dayanma imkanını sınırlıyor. Taşıyıcı sözleşme uyarınca eşyayı sıcağa, soğuğa, ısı değişikliklerine, neme, sarsıntılara ya da benzer etkilere karşı özel olarak koruma yükümlülüğü altındaysa, bu bende ancak gerekli donanımın seçimine, bakımına ve kullanımına ilişkin kendisine düşen bütün önlemleri aldığını ve özel talimatlara uygun davrandığını ispatladığı takdirde dayanabiliyor. Fıkra tek bir kanıtla yetinmiyor: seçim, bakım ve kullanım ayrı ayrı sorulan üç başlık, talimatlara uyum da yanlarında yürüyen dördüncü koşul oluyor. Üç sütundan biri boş kalırsa savunmanın tamamı çöküyor.
| İspat başlığı | Dosyada duran belge |
|---|---|
| Seçim | Yüke ve sözleşmedeki rejime uygun ekipman |
| Bakım | Periyodik ve istisnai muayene raporları |
| Kullanım | Doğrulanmış kaydediciden alınan sefer verisi |
| Talimata uyum | Sözleşmedeki ve taşıma senedindeki özel talimatın karşılığı |
Seçim sütunu sefer başlamadan kapanıyor
Seçimin ispatı sözleşmede başlıyor: orada hangi rejim üstlenildiyse ekipmanın yalıtım sınıfı ve soğutma kapasitesi ona göre okunuyor. Bu sütunun zor tarafı, bir kez doldurulup kapanmaması. Bozulabilir Gıda Maddelerinin Taşımacılığında Kullanılacak Özel Ekipmanlar Hakkında Yönetmeliğin 12 nci maddesinin sekizinci fıkrası, üretim yılından itibaren 15 yıl geçen yoğun yalıtımlı ekipmanın yalıtım sınıfının normal yalıtımlı kapsamında değerlendirileceğini, üretim tarihi 15 yılı geçmiş normal yalıtımlı ekipmanın ise ATP Anlaşması kapsamında belgelendirilmeyeceğini yazıyor. Kasa aynı kasa, panel aynı panel; kağıt üzerindeki sınıf kaydığı için seçim sütunu sefer günündeki sınıfa göre okunuyor.
Diğer iki sütunun bir sahibi ve matbu bir kağıdı var, seçimin ise kendine ait bir formu yok. Sözleşme metni, taşıma senedindeki kayıt ve yükleme öncesinde verilen özel talimat bir araya getirilerek sonradan kuruluyor; bu parçaların aranması da çoğu zaman ihtarname masaya geldikten sonra başlıyor. Dosyada en sık eksik çıkan başlık bu. Sözleşmede sıcaklık rejimine dair bir üstlenme hiç yoksa dördüncü fıkra devreye bile girmiyor, tartışma birinci fıkranın (d) bendi ile ikinci fıkradaki karine üzerinden yürüyor; yazılmamış bir rejim taşıyıcının ispat listesini kısaltırken yük sahibinin elinde tutunacak çok az şey bırakıyor.
Dosyanın seçim sütunu ihtarnameden çok önce doldurulur; hangi yükte hangi düzenin gerektiğini frigorifik araç ne zaman gerekli sayfasında başlıklar halinde ele aldık.
Bakım ve kullanım kendi kağıdıyla konuşuyor
Bakım başlığında ilk bakılan belge periyodik muayene raporudur. Aynı Yönetmeliğin 12 nci maddesinin birinci fıkrası, kullanımda olan özel nakliye ekipmanına normal koşullar altında üretim tarihinden itibaren 6 yıl içinde periyodik muayene yapılmasını istiyor; muayene uygun bulunursa geçerlilik 3 yıl, muayenede tip testinin tekrarına karar verilmiş ve test sonucu uygun çıkmışsa 6 yıl oluyor. Süresi geçmiş bir muayene, ünite yolda ne kadar düzgün çalışmış olursa olsun bakım sütununu boşaltıyor. Aynı maddenin altıncı fıkrası ikinci bir tetik daha kuruyor: ekipman kaza, darbe ve benzeri bir olaya karışmışsa kullanıcı, tip onay şartlarının halen sağlanıp sağlanmadığını kontrol ettirmek üzere istisnai muayene yaptırmak zorunda. Periyodik muayenesi güncel görünen bir kasa, aradaki çarpmadan sonra istisnai muayeneye girmemişse dosyada aynı boşluk yeniden açılıyor.
Kullanım ispatı çoğunlukla sıcaklık kayıtlarına dayanıyor, ama o kayıtların kendisi de denetime tabi. Yönetmeliğin 18 inci maddesinin ikinci fıkrası (Değişik: RG-21/2/2025-32820), ATP Uygunluk Belgeli ekipmanlar üzerindeki sıcaklık kaydedicilerinin yıllık olarak doğrulanmasını arıyor; doğrulama verileri onay kuruluşunun sistemine kaydediliyor, rapor iki nüsha çıkarılıp imzalanıyor, bir nüsha ekipman sahibine teslim ediliyor, diğeri ilgili merkezde 3 yıl saklanıyor. Aynı maddenin birinci fıkrasına göre doğrulamayı, ATP İşletme Yetki Belgesi sahibi merkezlerin yetkili personeli onay kuruluşu uzmanı bulunmadan da yapabiliyor. Bu ayrıntı dosyada işe yarıyor: sizdeki nüsha kaybolduysa karşılığı üç yıl boyunca merkezde duruyor, doğrulaması hiç yapılmamışsa da elinizdeki grafik karşı tarafın ilk itirazında delil olma niteliğini yitiriyor.
Sefer sınırı geçtiğinde metnin mantığı değişmiyor. CMR'nin 18 inci maddesinin dördüncü fıkrasına göre, ısıya, soğuğa, ısı değişimine veya havadaki neme karşı özel donanımlı araçlarla yapılan taşımalarda taşıyıcı, 17 nci maddenin dördüncü fıkrasının (d) bendindeki özel riske ancak donanımın seçimi, bakımı ve kullanımı konusunda koşulların gerektirdiği bütün adımları attığını ve kendisine verilen özel talimatlara uyduğunu kanıtlarsa dayanabiliyor; aynı maddenin birinci fıkrası, zararın 17 nci maddenin ikinci fıkrasındaki sebeplerden doğduğunu ispat etme yükünü taşıyıcıya bırakıyor, ikinci fıkrası ise karineyi tanırken hak sahibinin zararın aslında o riskten doğmadığını gösterme hakkını açıkça saklı tutuyor. İki metnin ayrıldığı bir nokta da var: CMR 17 nci maddenin dördüncü fıkrasının (c) bendinde gönderen veya gönderilen tarafından yapılan işleme, yükleme, istifleme ve boşaltma birlikte sayılırken, Türk Ticaret Kanununun 878 inci maddesinin birinci fıkrasının (c) bendinde istifleme geçmiyor. Paletlerin kasa içinde nasıl istiflendiği tartışması iç hat dosyasında bu bendin içine oturmuyor, özen ve talimat başlıklarına kayıyor.
Taşıyıcıların sık denediği bir kapıyı da kanunun kendisi kapatıyor: 877 nci maddenin birinci fıkrası, taşıyıcının taşıma aracındaki arızaya ya da taşıtı kiraladığı kişinin kusuruna dayanarak sorumluluktan kurtulamayacağını yazıyor. Soğutma ünitesinin yolda bozulması hukuken taşıyıcının kendi riski sayılıyor ve karşı tarafa yüklenemiyor.
